Ustrój polityczny Starożytnego Rzymu w okresie republikańskim

O kresie wczesnego państwa patrycjuszowskiego zadecydował kompromis m. plebejuszami a patrycjuszami zawarty w 367 r.

W okresie republikańskim wykształcił się podział administracyjny Rzymu, związany z jego podbojami oraz polityczny.

O budowie ustroju politycznego zaś przesądzały następujące elementy:

• magistratura – urzędy związane z władzą (imperium, potestas)
• komicja (zgromadzenia ludowe)
• senat

Magistratura

Urzędnicy piastowali władzę państwową. Wybierani przez lud, sprawowali ją w imieniu całego civitas. Władza ta była dwojaka: potestas i imperium.

• potestas – składało się na nią ius edicendi (wydawanie przepisów) i coercitio minor (stosowanie przymusu w razie nie stosowania się do przepisów).
• imperium – składały się na nią władza nad wojskiem (maius) i uprawnienia cywilne (minus).

Urzędy były sprawowane przez Rzymian w drodze sukcesji, tzn. dany urząd można było objąć tylko po odbyciu pozostałych i to przy minimalnym wymaganym wieku. Drabinę tą nazywano cursus honorum:

1. [30 lat] quaestor (kwestor) – zarządzał skarbcem i archiwum państwowym. Do kwestury dopuszczano trybunów wojskowych o dziesięcioletnim stażu. Potestas. Za czasów Sulli było 20 kwestorów (kurulni, świątynni i kwestorzy prowincji).
2. [36 lat] aedelis plebis lub curiata – plebejski urząd sakralny, lub urząd policji targowej, ogólnej i nadzwór nad rozdawnictwem zboża oraz igrzyskami. Łącznie było ich czterech, a swój urząd pełnili przez rok. Nadzorowali vegintisexviri. Potestas.
   [36 lat] tribunus plebis – nietykalni urzędnicy plebsu (10) mający prawo weta i intecesji w stosunku do decyzji innych urzędników. Roczna kadencja. Potestas.
3. [39 lat] praetor urbanus lub peregrinus – urzędnik z jurysdykcją: sędzia w sprawach karnych, a także w fazie in iure – cywilnych, straż nad porządkiem i bezpieczeństwem, wydawał edykty pretorskie, a także organizował igrzyska Apollina. Przysługiwało mu 2 liktorów, gdy przebywał w mieście. Poza nim – 6. Kadencja: 1 rok. Przywilej krzesła kurulnego.
4. [42 lata] consul (plebejusz i patrycjusz)– najwyższa władza państwowa, zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, stawiał wnioski ustawodawcze na komicjach, które zwoływał. Organizował święta, interpretował wróżby, zwoływał senat, miał prawo zmiany decyzji każdego z urzędników, ogłaszał pobór rekrutów. Minimum jeden rok po preturze. Miał imperium maius. Przysługiwało mu 12 liktorów, a do pomocy 4 kwestorów. Jego kadencja trwała rok. Zasiadał na krześle kurulnym.
5. propretor lub proconsul – po odbyciu urzędu pretora lub konsula dostawali oni w zarząd prowincję. Mieli imperium.
6. censor – sporządzał spisy obywateli, wydzierżawiał pobór podatków, przydzielał roboty publiczne i sprawował nadzór nad obywatelami, ustalał skład Senatu. Miał potestas. Kadencja cenzorów (było ich dwóch) trwała 5 lat. Miał przywilej zasiadania na krześle kurulnym.
   dyktator – urzędnik jednoosobowy, nadzwyczajny, pełnia władzy, mianowany przez konsulów na okres sześciu miesięcy. Dyktator posiadał summum imperium, przysługiwało mu 24 liktorów. Dyktatorem można było być przez wiele kadencji. Dowodził piechotą, mianował magistra equituum – dowódcę jazdy.
7. Pontifex Maximus – urząd najwyższego kapłana, zwieńczenie cursus honorum. Urząd dożywotni.

Zgromadzenia ludowe

To komicja. Działały jako organy ustawodawcze w formie demokracji bezpośredniej. Oto rodzaje:

• contiones – zgromadzenia przygotowawcze, w celu przedyskutowania spraw na komicjach. Na samych komicjach nie dyskutowano nad sprawami, lecz ograniczano się do głosowania.
• comitia curiata – wywodziły się z epoki królewskiej; w okresie republikańskim pozostały funkcje sakralne
• comitia centuriata – wywodziły z ustroju rzymskiej armii. Centurii było 193. Uchwała zgromadzenia wymagało większości (97; każda centuria miała jeden głos). Komicja
• wybierały wyższych urzędników (z imperium)
• uchwalały ustawy (lex)
• wypowiadały wojnę
• miały jurysdykcję w sprawach karnych
• comitia tributa – wywodziły się z podziału Rzymu na tribusy. Ostatecznie osiągnęły one liczbę 35 tribus. Załatwiano tu sprawy niższego rzędu (np. wybór niższych urzędników).
• concilia plebis – zgromadzenia plebejuszy. Wybierano tu urzędników plebejskich (edylów plebejskich i trybunów ludowych), a także podejmowano uchwały (concilia plebis).

Senatus

Początkowo liczył 300 senatorów (100 rodów z każdej kurii), za Sulli zwiększono liczbę do 600, a za Cezara do 900. Senatorów wyznaczali spośród patrycjuszy cenzorzy. Był to organ nobiles. Oprócz patrycjuszy, w I w.p.n.e. dostęp mieli już także kwestorzy, edylowie plebejscy i trybuni ludowi. Senat zyskał rozległą władzę;

• rozdział prowincji,
• sprawy międzynarodowe, wojna, pokój, poselstwa
• wydawanie uchwał – senatus consulta
• interwencja we wszystkich sprawach uznanych przez senat za ważne
• senatorowie-patrycjusze mieli tytuł pater, który miał potestas w familia.
• w razie niebezpieczeństwa senat przekazywał wszystkie uprawnienia konsulom
• senat właściwie wraz z ludem tworzył civitas: Civitas to senatus populusque Romanus.