Marszałek w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Mareschalcus Regni Poloniae – pierwszy, najwyższy „minister” to jest urzędnik centralny w państwie. Z racji swego urzędu wchodzi do Senatu.

Historia urzędu

Po raz pierwszy pojawia się w źródłach w 1271 wraz z podmarszałkiem. Wówczas był jedynie podrzędnym urzędnikiem dworskim zarządzającym dworem książęcym i jego sprawami. Za Kazimierza Wielkiego zyskał na znaczeniu, bowiem od 1358 szybko stał się najważniejszym urzędnikiem w otoczeniu króla, jeszcze jako marszałek nadworny. Na przełomie XIV i XV wieku jego kompetencje zaczynają wykraczać poza funkcje dworskie i przejmuje pewne zadania państwowe. W 1409 nazywany jest już „koronnym”, gdyż rozdzielono wcześniejszy urząd marszałka, powołując marszałka nadwornego, mającego być pomocnikiem i zastępcą marszałka koronnego, z racji tego, iż temu zakres obowiązków znacząco się powiększył. Marszałek nadworny mógł pełnić swoje funkcje samodzielnie jedynie podczas nieobecności marszałka koronnego, gdyż ten dalej pełnił wszystkie funkcje dworsko-ministerialne, w tym cały zarząd dworem. Tam gdzie znajdował się król, był i marszałek. Funkcje dworskie dla marszałka wielkiego koronnego, rozdzielono dopiero w 1766 i to nie całkowicie. Powracając jednak do lat wcześniejszych – Władysław Jagiełło utworzył urząd marszałka litewskiego na Litwie i formalnie stał on na równi z marszałkiem koronnym. W 1504 Aleksander Jagiellończyk w statucie ustalił podstawowe kompetencje marszałka, jednak z czasem obowiązków przybywało. W 1569 roku, po Unii Lubelskiej wszedł do Senatu i mimo to w hierarchii ustępował jednak przed urzędnikiem w Koronie. Ciekawostką może być fakt, iż w 1658 roku, na mocy Uni Hadziackiej, utworzono urząd marszałka ruskiego. Układ nie wszedł formalnie nigdy w życie.

Kompetencje

Do kompetencji marszałków wielkich – koronnego i litewskiego, jak z czasem zaczęto nazywać ten urząd oddzielony od urzędu marszałka nadwornego, należało:

• Troska o bezpieczeństwo króla i jego otoczenia

• Porządek i spokój publiczny w miejscu przebywania monarchy

• Dowództwo nad marszałkowską policją

• Gospodarz miejsca, w którym przebywał król

• Pośredniczenie między monarchą a społeczeństwem

• Przyjmowanie audiencji u króla, także dla zagranicznych poselstw

• Opieka nad zagranicznymi posłami w zakresie zakwaterowania, bezpieczeństwa i codziennych potrzeb

• Organizator i mistrz ceremonii państwowych i dworskich, zjazdów, koronacji i pogrzebów królewskich.

• Przełożony dworu królewskiego i dworzan

• Dowództwo nad gwardią królewską

• Prowadzenie spisów, wykazów i inwentarzy dworskich, ustalanie cen zakupywanej dla dworu i wojska żywności wraz z hetmanem w obozie wojennym

• Zwoływanie posiedzeń Senatu na polecenie króla lub prymasa

• Przewodniczenie obradom i czuwanie nad ich przebiegiem

• Podawanie do publicznej wiadomości orzeczeń senatu i wyroków królewskich w sprawach o infamię i kryminalnych, w których orzekano najwyższy wymiar kary

• W czasie sesji Sejmu troska nad potrzebami posłów, zakwaterowanie, władza policyjna

• Organizacja elekcji podczas bezkrólewia, dbanie o porządek i spokój

• Ogłaszanie za prymasem wyboru nowego króla

Marszałek wielki koronny przewodniczył również sądowi marszałkowskiemu, ferującego wyroki w sprawach o wykroczenie przeciw porządkowi publicznemu wokół króla i na milę wokoło. Sąd miał doraźny charakter i ferował wyroki bez apelacji, także w przestępstwach kryminalnych. Sąd ten składał się również z sędziego marszałkowskiego i pisarza marszałkowskiego, którzy zwani był asesorami.

W marszałek wielki koronny zajmował w senacie miejsce drugie, zaraz po prymasie. Jego atrybutem była laska. W czasie bezkrólewia noszona była opuszczona na dół; podnoszona dopiero po wyborze króla w chwili okrzyku „niech żyje król”. Noszona była przed elektem, a marszałek zawsze szedł przed królem i zajmował obok niego miejsca. Kareta marszałka jechała zawsze przed karetą królewską, niezależnie czy w otoczeniu znajdowała się rodzina królewska. Laskę marszałkowi przekazywał ustępujący marszałek lub kanclerz. W miejscach rezydencji króla przejmował kompetencje innych urzędników, na przykład ustanawiał i kontrolował ceny, z wyjątkiem artykułów wytworzonych w dobrach szlacheckich, dbał o jakość bruków i przestrzeganie przepisów przeciwpożarowych. Można powiedzieć, że pełnił między innymi funkcje zbliżone do funkcji obecnego ministra spraw wewnętrznych.

Marszałkowie wielcy koronni i litewscy

Marszałek wielki koronny pełnił swoje obowiązki zawsze w otoczeniu króla. W przypadku jego nieobecności obowiązki przejmował marszałek wielki litewski. W przypadku z kolei nieobecności tego – marszałek nadworny koronny, a potem marszałek nadworny litewski. Taka była hierarchia. Jeżeli w otoczeniu króla nie było żadnego z marszałków, obowiązki przejmował podskarbi, a dalej – świecki kanclerz. Jeżeli brakowało każdego z ww. obowiązki przejmował sekretarz wielki, a następnie podkomorzy.

Lista marszałków wielkich koronnych od Unii Lubelskiej do Potopu Szwedzkiego

• Jan Firlej od 1563 do 1574

• Andrzej Opaliński od 1574 do 1593

• Stanisław Przyjemski od 1593 do 1595

• Mikołaj Zebrzydowski od 1596 do 1600

• Zygmunt Myszkowski  od 1603 do 1616

• Mikołaj Wolski od 1616 do 1630

• Łukasz Opaliński  od 1630 do 1649

• Jerzy Sebastian Lubomirski od 1649 do 1665

Źródło: Urzędy i godności w dawnej Polsce, Z. Góralski

Polecam:

http://www.akromer.republika.pl/herby_marszalw.html- przydatna strona z pełną listą marszałków i ich herbami