Kanclerz w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Urząd kanclerza wykształcił się już w XII, a wówczas zajmował się on kancelarią królewską. W XV wieku zanikły urzędy kanclerzy ziemskich. Urząd kanclerza królewskiego sprawowany był początkowo przez osobę duchowną, jednakże gdy utworzono analogiczny urząd dla Litwy, wówczas jedynie jeden z kanclerzy należał do stanu duchownego.

Do kompetencji kanclerza należało:

•  kierowanie polityką zagraniczną kraju (przyjęło się z czasem, że kanclerz koronny zajmuje się polityką zachodnią, zaś litewski – dyplomacją związaną z krajami wschodnimi)

•  dbanie o przestrzeganie przez króla zaprzysiężonych przezeń pacta conventa oraz przywilejów 

•  uwierzytelnianie dokumentów królewskich (pieczęcią kancelaryjną, stąd nazwa pieczętarz nadana kanclerzowi)

•  przewodniczenie sądowi asesorskiemu.

Jeśli chodzi o podział kompetencji między kanclerzem koronnym i litewskim – obowiązywała tak zwana zasada kompetencji terytorialnej. Dany urzędnik zwalniany był ze swoich obowiązków, gdy król nie przebywał na danym terytorium. Przykładowo, jeśli przebywał na Litwie, obowiązki kanclerza przejmował kanclerz wielki litewski. Funkcje kanclerza można przyrównać, między innymi do dzisiejszego ministra spraw zagranicznych.

Podkanclerzy natomiast posiadał identyczny zakres uprawnień, co kanclerz. To czym faktycznie się jednak zajmowali, zależało od obowiązujących układów politycznych. W senacie na jednakże kanclerz wielki litewski zasiadał za kanclerzem wielkim koronnym, a za nimi podkanclerzy koronny i dalej podkanclerzy litewski.

Spis kanclerzy wielkich koronnych od Unii Lubelskiej po Potop Szwedzki:

• WALENTY DEMBIŃSKI (1564-1576)

• PIOTR DUNIN WOLSKI (1576-1577)

• JAN ZAMOYSKI (1578-1605)

• MACIEJ PSTROKOŃSKI (1606-1609)

• WAWRZYNIEC GEMBICKI (1609-1613)

• SZCZĘSNY (FELIKS) KRYSKI (1613-1618)

• STANISŁAW ŻÓŁKIEWSKI (1618-1620)

• ANDRZEJ LIPSKI (1620-1625)

• WACŁAW LESZCZYŃSKI (1625-1628)

• JAKUB ZADZIK (1628-1635)

• TOMASZ ZAMOYSKI (1635-1638)

• PIOTR GĘBICKI (1638-1643)

• JERZY OSSOLIŃSKI (1643-1650)

• ANDRZEJ LESZCZYŃSKI (1650-1653)

Urząd kanclerza wielkiego litewskiego najczęściej pełnili przedstawiciele rodu Radziwiłłów - aż 7 razy w historii Rzeczypospolitej.