z historii praw wyborczych

Prawa wyborcze i legitymacja głowy państwa na ziemiach polskich w latach XVIII i XIX wieku

1. Rzeczpospolita szlachecka
• Posłowie do Izby Poselskiej wybierani na sejmikach ziemskich spośród szlachty danej ziemi. Czynne prawo wyborcze przysługuje całości stanu szlacheckiego.
• Król wybierany przez ogół szlachty podczas wolnej elekcji. Król jest trzecim stanem sejmującym.
• Liczebność Izby Poselskiej w dawnej Polsce wyniosła (po zawarciu unii w Lublinie 170 posłów, w tym 48 z Litwy). Generalnie, w późniejszym czasie wybierano od jednego do sześciu posłów z danej ziemi. 

2. Monarchia konstytucyjna – ograniczenie praw wyborczych
• Posłowie do Izby Poselskiej wybierani na sejmikach ziemskich spośród szlachty danej ziemi. Czynne prawo wyborcze przysługuje szlachcie osiadłej (wykluczono gołotę).
• W skład Izby Poselskiej (bez prawa głosu) wchodzą także plenipotenci miast wybierani przez zgromadzenia miejskie wydziałowe.
• Korona monarchy jest dziedziczna i konstytucyjnie przypada Wettinom.
• PODSTAWY PRAWNE: Konstytucja 3 maja z 1791 r.

3. Księstwo Warszawskie – rozszerzenie praw wyborczych, ograniczenie kompetencji Sejmu
• Posłowie do Izby Poselskiej wybierani na sejmikach powiatowych. W sejmikach bierze udział szlachta-posesjonaci z synami i braćmi pozostającymi w niedziale rodzinnym.
• Deputowani do Izby Poselskiej wybierani są na zgromadzeniach gminnych. W tych zgromadzeniach bierze udział nieszlachta, tj.:

a)      właściciele nieruchomości

b)      właściciele większych przedsiębiorstw handlowych i rzemieślniczo-przemysłowych

c)      obywatele wykazujący się cenzusem wykształcenia i stanowiska:

-        proboszczowie i wikariusze

-        artyści

-        oficerowie

-        zasłużeni podoficerowie i żołnierze

-        chłopi czynszownicy (właściciele ziemi)

• Korona monarchy dziedziczna i należy do Króla Saksonii.
• PODSTAWY PRAWNE: Konstytucja Księstwa Warszawskiego 22.07.1807 r.
• Do Izby poselskiej wybierano 60 posłów i 40 deputowanych; po 1809 r. 100 posłów i 66 deputowanych.

4. Królestwo Polskie (kongresowe) – ograniczenie praw wyborczych
• Posłowie do Izby Poselskiej wybierani na sejmikach powiatowych przez szlachtę.
• Deputowani wybierani na zgromadzeniach gminnych przez „obywateli nieszlachtę”:
• Ustalono wymagania i ograniczenia:

a)      Nie dopuszczono:

-        wojskowych w służbie czynnej

-        szlachty zastawników

-        osób pozostających w służbie prywatnej

b)      Dopuszczono:

-        profesorów i nauczycieli

-        urzędników z innego niż urząd województwa

c)      Wyborcy wpisani do ksiąg obywatelskich po spełnieniu wymogów:

-        umiejętność czytania i pisania

-        cenzus wieku do 30 lat

-        cenzus majątkowy

• Królem Polski jest car rosyjski, jest on trzecim stanem sejmującym
• PODSTAWY PRAWNE: Konstytucja Królestwa Polskiego z 1815 r.
• Do Izby poselskiej wybierano 77 posłów i 51 deputowanych.
• W latach 1830-1831 funkcjonował Sejm powstańczy tradycjami nawiązujący do Sejmu wielkiego.
• Statut Organiczny z 1832 r. zniósł instytucję Sejmu Królestwa Polskiego.

Nazwy i lata funkcjonowania pozostałych organów parlamentarnych pod zaborami:

5. Zgromadzenie Reprezentantów (1815–1846) w Rzeczypospolitej Krakowskiej , Sejm prowincjonalny (1815-1848) w Wielkim Księstwie Poznańskim, Sejm Krajowy (1861-1914) w Galicji

– organy nawiązujące do tradycji sejmowych w ramach autonomii przyznawanej Polakom pod zaborami.

6. Landtag (1849-1918) w Królestwie Pruskim, Reichstag (1871-1918) w zjednoczonych Niemczech, Rada Państwa (1861–1918) w Austrii i Duma Państwowa (pocz. XX w.) w Rosji

– organy parlamentarne państw zaborczych, do których także wybierano Polaków.