Urzędy wojskowe - urzędnicy centralni (cz. I)

Urzędnicy wojskowi centralni

Hetman wielki koronny i litewski – dowódca armii koronnej i litewskiej, wojsk zaciężnych (później komputowych). Urząd centralny, w XVII wieku jednak niesenatorski. Był to urząd, podobnie jak inne zdublowany. Jedynie król w czasie wojny pełnił zwierzchnictwo nad obiema armiami. W czasie pokoju hetmani dowodzili jednak wojskiem do siebie przypisanym. W 1579 roku urząd hetmana stał się dożywotni. Hetman wielki w czasie pokoju pozostawał przy dworze i zajmował się ogólną administracją wojska. Hetmani posiadali pełnię władzy nad wojskiem: wydawali listy przypowiednie i artykuły hetmańskie (z mocą ustaw sejmowych), w których ustalali zasady organizacji obozów, karania i nagradzania żołnierzy, ponadto nad wojskowymi posiadali pełną jurysdykcję, skarbową i sądową – mogli, np. wręczać im salvus conductus. Hetman wielki prowadził także samodzielną politykę zagraniczną wobec Turcji i Chanatu Krymskiego. Oznaką godności urzędu hetmana była buława i buńczuk. Powoływany był przez sejm i pobierał za swój urząd pokaźną pensję.

Hetman polny koronny i litewski – zastępca hetmana wielkiego; podlegał mu. W czasie pokoju przebywał w polu strzegąc granic i prowadząc akcje obronne. W czasie wojny, w zależności od rozkazów, mógł np. dowodzić lewym skrzydłem lub całkowicie zastępować hetmana wielkiego.

Strażnik wielki koronny i litewski – mianowany przez króla na wniosek hetmana zabezpieczający wojsko w marszu, dowódca straży przedniej i czat w czasie postoju, w wypadku gdy armią dowodził król. Gdy czynił to hetman wielki, jego obowiązki przejmował zwykle hetman polny.

Strażnik polny koronny i litewski – jeden z najbliższych pomocników hetmana wraz ze strażnikiem wielkim. Dowodził też najdalej wysuniętymi placówkami obrony granicznej. Była to dobrze płatna funkcja, podobnie jak pozostałe wchodzące w skład sztabu wojskowego.

Oboźny wielki koronny i litewski – mianowany przez hetmana wielkiego urzędnik wojskowy zajmujący się zakładaniem obozu dla armii i dowodzeniem taborem. Ubezpieczał również marsz kolumn zaopatrzenia. Analogicznie, jego zastępcą był oboźny polny koronny i litewski.

Pisarz polny koronny i litewski – podobnie jak strażnicy, oboźny i hetman polny wchodził w skład sztabu hetmańskiego, a zajmował się wraz z nimi sprawami skarbowo-administracyjnymi wojska, więc: ewidencją, sprawozdaniem stanu liczebnego (ew. uzupełnianiem), kontrolą ilości i jakości uzbrojenia i wyposażenia na podstawie przepisów i umów. Pisarz wypłacał żołnierzom żołd. Sam pobierał wysoką pensję. O wszystkich niedociągnięciach informował odpowiednio króla i hetmana. Ze swojej działalności składał sprawozdanie przed sejmem. Pisarz zajmował się również inspekcją zamków przygranicznych. Jak wszyscy urzędnicy składał przysięgę. Brał udział w każdej wyprawie wojennej.

Regimentarz – mianowany przez króla, hetmana lub sejm zastępca hetmana lub dowódca wydzielonej grupy wojsk w danym czasie. Mógł też dowodzić częścią pospolitego ruszenia.