Kalendarium roczne reformacji i kontrreformacji w XVI wieku

1514 – papież Leon X udziela odpustu na potrzeby budowy bazyliki św. Piotra w Rzymie. Odpusty były darowaniem kar doczesnych za popełnione grzechy. Można było je uzyskać poprzez szczególne czynności zalecone przez Kościół (dzisiaj np. można uzyskać odpust za nawiedzenie grobu w pierwsze dni listopada i spełnienie warunków koniecznych, tj. spowiedź, przyjęcie Komunii św., brak przywiązania do grzechu nawet lekkiego i modlitwę w intencji Ojca św.). Za czasów papieży renesansowych odpust można było uzyskać także poprzez jałmużnę – jako czyn pokutny, gdyż odbywający pokutę przyczyniał się choćby do budowy bazyliki św. Piotra. Problemem nie była jednak sama praktyka takich odpustów, ale daleko i wysoce rozwinięty fiskalizm obecny w Kościele. Mowa jest tu o dosłownie sprzedaży odpustów prowadzonej przez agentów kościelnych w krajach spoza Państwa Kościelnego. Do skarbca Kościoła napływały także inne, czerpane od innych państw pieniądze: annaty – opłaty dla Rzymu przy okazji konfirmacji biskupów (obsadzaniu beneficjów) płacone przez duchownych, początkowo na rzecz misjonarzy, opłaty przy udzielaniu dyspens, rozsądzaniu sporów, apelacji papieskich, świętopietrze (mandaty) – czyli tzw. denar św. Piotra (opłacała go Anglia i Polska, przeznaczany był na różne w ciągu wieków sprawy). Ludność zaś parafialną przeważnie obowiązywała dziesięcina, płacona proboszczom. Wśród zaś biskupów zdarzają się przypadki kumulacji beneficjów. Do tego dochodzi nepotyzm, symonia (świętokupstwo – handel beneficjami i godnościami kardynalskimi i urzędami kościelnymi) i nikolaizm – notoryczne łamanie celibatu (nawet papieże nie kryją się z posiadaniem dzieci).

1516 – wojska francuskie Franciszka I wkraczają do Mediolanu. Leon X zmuszony uznać konkordat boloński, ustanawiający swobody gallikańskie we Francji (król Francji ma m.in. prawo mianowania biskupów)

1517 – 95 tez Marcina Lutra znalazło swoje miejsce na drzwiach katedry w Wittenberdze. Tezy te nawoływały m.in. do dyskusji o nadużyciach w handlu odpustami. Moment ten uznawany jest przez wielu historyków za początek reformacji. Ojciec św. Leon X wzywa Marcina Lutra do Rzymu na proces o propagowanie herezji, ale ten znajduje schronienie u elektora saskiego Fryderyka II Mądrego w Wartburgu. Sama zaś Wittenberga staje się ośrodkiem reformacji. Działacze to: Filip Melanchton, Andreas Karlstadd, Albrecht Durer.

1520 – bulla papieża Leona X Exsurge Domine nakazująca Lutrowi odwołanie swych tez. Bulla ta została spalona.

1521 – na sejmie w Wormacji cesarz Karol V potępia luteranizm edyktem (tzw. edykt wormacki). W tym samym roku papież wydaje bullę potępiającą Lutra i jego tezy.

1522 – luterańskie tłumaczenie Nowego Testamentu na język niemiecki (dokonane przez Marcina Lutra).

1523 – reformacja obejmuje Zurych. Działa tam niejaki Ulrich Zwingli, głoszący nieco odmienne poglądy od luterańskich. Powstanie reformacji jako zjawiska związane jest silnie z humanizmem, dominującym prądem myślowym epoki renesansu, która w tych latach szczególnie przybrała na sile. Myśliciele widzieli wady ludzkie Kościoła i pragnęli dokonać odnowy w duchu swojej epoki; skupili się także na nurtujących ich problemach wiary. Zwinglianizm odrzuca autorytet papieża, rozumienie mszy świętej jako ofiary, nabożeństwa ku czci świętych i tak dyscyplinarne kwestie wewnątrz Kościoła jak celibat. Uważa, że Chrystus obecny w czasie Eucharystii jest tylko symbolicznie. Zwingli chce zbudować w Zurychu państwo teokratyczne.

1524-1525 – wielka rewolucja chłopska (wojna chłopska) w Niemczech. Ciężary i świadczenia nałożone na chłopów na rzecz niemieckich feudałów, duchownych i świeckich, bardzo rozdrobnionych w Rzeszy, powoduje chłopskie rozruchy i wystąpienia. W latach 1493-1502 miała miejsce wojna chłopska zwana Bundschuch, jednakże w tej w latach 1524-1525 przewodnictwo objęli działacze luterańscy – Thomas Muntzer, Andreas Karlstadt i Heinrich Pfeiffer. Powstańcy dążyli do całkowitej likwidacji stosunków feudalnych. Sam Marcin Luter poglądy rewolucjonistów uważał za zbyt radykalne. Wojna skończyła się całkowitą klęską chłopów, Thomas Muntzer został ścięty. Zginęło w niej ok. 100000 chłopów. Straty te spowodowały, że w czasie wojny trzydziestoletniej Niemcy stanęły w obliczu gospodarczej klęski i nie były żadną liczącą się siłą.

1525 – traktat krakowski po wojnie z zakonem krzyżackim, między Krzyżakami a Polską ustanowił sekularyzację Państwa Zakonu Krzyżackiego w Księstwo Pruskie lenne wobec Polski – Książę Pruski Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm. Było to pierwsze oficjalnie istniejące państwo luterańskie. Luteranie przejęli ponadto dobra biskupie w Królewcu i Kwidzynie.

1526 – duchowieństwo w Saksonii ogłasza istnienie kościoła krajowego luterańskiego. Sejm w Spirze przyznaje wolną rękę władcom niemieckim co do stosowania edyktu wormackiego.

1527 – założenie pierwszego uniwersytetu luterańskiego w Marburgu. Tego samego roku reformacja zawitała do Szwecji – król Gustaw Waza przyjął protestantyzm.

1529 – sejm w Spirze. Kraje ewangelickie odwołują się w kwestiach wiary do własnego rozeznania i składają protest (stąd: „protestanci”) przeciwko edyktowi wormackiemu. Wśród krajów tym prym wiodą elektoraty saski i brandenburski. Kraje południowoniemieckie zawiązują Konwencję Szwabską.

1530 – sejm w Augsburgu. Confessio Augustyna – nowym sformułowanym wyznaniem wiary.

1531 – zawiązanie Ligi Szmalkaldzkiej (państwa protestanckie). Zwingli ginie w bitwie pod Kappel. Ponadto, Henryk VIII zostaje obwołany przez duchowieństwo angielskie za protektora kościoła.

1534 – akt o supremacji Henryka VIII nad Kościołem w Anglii. Reformacja w Anglii ma jednak podłoże bardziej personalno-polityczne, niż teologiczno-religijne. Henryk VIII w momencie wydania aktu o supremacji był przecież „Obrońcą wiary”, a tytuł ten uzyskał od samego papieża Leona X za pismo przeciw Lutrowi („De Captivitate”). Wpływ humanistów angielskich (Thomas More, John Colet) wzywał do odnowy Kościoła wewnątrz, protestowali oni przeciw odrywaniu się od Rzymu. Tym co zaważyło na wydaniu aktu o supremacji były raczej polityczne zamiary Henryka VIII odmienne od interesów cesarsko-papieskich. Henryk VIII bowiem, jakkolwiek chutliwy człowiek, żonaty był z Katarzyną aragońską, siostrą Joanny Szalonej, a ciotką cesarza rzymskiego Karola V. Pragnął on jednak poślubić Annę Boleyn, damę dworu Katarzyny, ale aby tego dokonać należało uzyskać stwierdzenie nieważności małżeństwa, które to mógł uzyskać wyłącznie od papieża (był nim Klemens VII). Papież, wobec nacisków Karola V, odmówił Henrykowi, który wielokrotnie przyjeżdżał w tej sprawie do Rzymu. Poślubienie Anny Boleyn oznaczałoby bowiem odsunięcie od dziedziczenia córkę Henryka i Katarzyny – Marii Tudor, a przyznanie tronu dzieciom z małżeństwa z Anną. Wobec powyższego Henryk VIII wziął sprawy w swoje ręce i poślubił Annę bez zgody papieża oddalając Katarzynę, w odpowiedzi na co Klemens VII rzucił ekskomunikę. Duchowieństwo angielskie zbuntowało się przeciw temu i ogłosiło protektorat nad kościołem Henryka VIII. Dopiero późniejsze zabiegi i wpływy prymasa Thomasa Cranmera sprawiły, że kościoł angielski stał się prawdziwie reformowany i zwrócił się w stronę idei protestanckich – pod jego wreszcie wpływem w 1534 został wydany akt supremacji.

1534-1535 – powstanie komuny anabaptystów w Munsterze. Główną cechą tego nowopowstałego wyznania jest ponowne przyjmowanie chrztu przez dorosłych, wywodzą się z zwinglianizmu. Najbardziej znane odłamy to radykalni kwakrzy i menonici (od Menno Simmonsa), którzy przybyli na Żuławy do Polski, gdzie założyli wspólnotę.

1534 – afera plakatów we Francji – początek reformacji we Francji. W kilku miastach francuskich pojawiły się plakaty protestanckie przeciw mszy rzymskiej. Był to ostateczny podział francuskich katolików i protestantów.

1536 – protestantyzm przyjmuje król Danii i Norwegii. Jan Kalwin przybywa do Genewy, gdzie powstaje jego dzieło Institutio christianae religionis. Dwa lata później, wygnany z Genewy założył gminę wyznaniową w Strasburgu. Jan Kalwin twierdzi, wbrew Lutrowi, że Chrystus w Eucharystii obecny jest wyłącznie duchowo (Luter uważa, że jest współobecny i to nietrwale – wyłącznie w czasie Wieczerzy; Kościoł katolicki uznaje realną i wyłączną obecność Chrystusa w Eucharystii trwale).

1539 – Książęta Saksonii i Brandenburgii przyjmują protestantyzm, zaś w Anglii następuje likwidacja klasztorów i zakonów.

1541 – Genewa przyjmuje doktrynę Jana Kalwina. Rok później Kalwin wydaje katechizm swojej religijnej doktryny.

1545-1563 – obrady świętego soboru trydenckiego. Początek kontrreformacji. Pierwsze próby zwołania soboru chciał podjąć już w 1524 roku cesarz Karol V, ale na skutek konfliktów papiestwa z innymi władcami decyzja ta była odwlekana. Bullę zwołującą sobór do Trydentu wydał w 1542 roku papież Paweł III – mimo iż typowo renesansowy w obyczajach papież, miał reformatorskie zapędy (proponował nawet kapelusz kardynalski Erazmowi z Rotterdamu). Na skutek jednak zatargów cesarza z królem francuskim i Turcją, rozpoczęcie obrad przesunęło się o trzy lata. Sobór miał na celu: wytępienie herezji, odnowienie kościelnej dyscypliny i poprawę obyczajów, wprowadzenie pokoju zewnętrznego w całym Kościele i poprawa jego organizacji. Kolejni papieże którzy przewodniczyli obradom tego powszechnego soboru to: Paweł III, Juliusz III i Pius IV. Kolejny papież, Pius V wielce przyczynił się do wdrażania postanowień tego soboru (wydał m.in. pierwszy katechizm, a także ujednolicony mszał). Główne postanowienia soboru i zmiany jakie wprowadził to: nakaz tworzenia seminariów duchownych, wizytacje biskupów w diecezjach, klauzura w zakonach, uroczyste potwierdzenie katolickiej doktryny (o Ciele Pańskim, siedmiu sakramentach i in.), potępiono kalwińską teorię o predestynacji i indywidualną interpretację Pisma św. charakterystyczną dla wyznań protestanckich, potępiono nauki Lutra, wprowadzono księgi metrykalne, zakazano nepotyzmu, symonii, kumulacji beneficjów. Owocem soboru trydenckiego był także wprowadzony w 1559 Indeks ksiąg zakazanych, zaś papież który zwołał sobór odrestaurował także świętą inkwizycję nadając jej nazwę i strukturę organizacyjną jako Święte Oficjum w 1542 roku.

1546 – śmierć Marcina Lutra.

1546-1547 – I wojna szmalkaldzka o podłożu religijnym. W 1547 Karol V zwyciężył pod Muhlbergiem, co oznaczało rozpad Ligi Szmalkaldzkiej.

1548 – do Poznania przybywa grupa braci czeskich (wywodzący się z husytyzmu protestanci) wygnanych przez króla Czech Ferdynanda I Habsburga.

1550 – menonici (odłam anabaptystów) przybywają do Prus Królewskich.

1551 – powstanie kalwińskiego gimnazjum w Pińczowie. W 1562 uległo przekształceniu na ośrodek braci polskich (tzw. arianie – odłam antytrynitarzy).

1553-1558 – rządy Marii Tudor w Anglii i próba restytucji katolicyzmu. Jej poprzednik, syn Henryka VIII – Edward VI skłaniał się ku kalwinizmowi.

1555 – pokój w Augsburgu, wcześniej w II Wojna Szmalkaldzka. Pokój augsburski wprowadzał zasadę cuius regio, eius religio – czyja władza, tego religia, która to zasada nakazywała poddanym danego władcy niemieckiego wyznawać jego religię. Oznaczało to zrównanie w prawach w Rzeszy katolików i luteran.

1558-1603 – Elżbieta I królową Anglii – pełny anglikanizm (High Church) za sprawą Williama Cecila.

1561 – sekularyzacja Zakonu inflanckiego. Przyłączenie części ziem inflanckich do Polski powoduje I wojnę północną.

1562 – 1598 – wojny religijne we Francji. Wobec szerzącej się reformacji król Henryk II wydał edykt zakazujący protestantom sprawowanie urzędów, kontaktowanie się z zagranicznymi ośrodkami, przywożenia książek i drukowania ich, a także zarządzono konfiskatę dóbr protestanckich. Idee kalwińskie przybrały jednak na znaczeniu – francuskich kalwinistów nazywa się hugenotami (od przywódcy – Besancona Huguesa). Mimo istnienia wcześniejszych wydarzeń jak rzeź skalwinizowanych waldensów w 1545 roku, hugenoci zdobywają polityczne wpływy (edykty tolerancyjne Katarzyny Medycejskiej). W odpowiedzi na nie doszło do rzezi hugenotów w 1562 pod Vassy, co roznieciło ogień kolejnych ośmiu wojen religijnych. Hugenoci znaleźli sobie oparcie w Anglii, która zaczęła dostarczać im posiłki, w 1570 doszło do ugody w Saint-Germain, gdzie dozwolono hugenotom odprawiać kult publicznie i odstąpiono im cztery twierdze (m.in. La Rochelle, La Charite, Cognac i Montanuban). Uzgodniono także małżeństwo między siostrą Karola IX – Małgorzatą a królem Nawarry Henrykiem Burbonem (boczna linia Kapetyngów, jak Walezjusze). Na wesele w 1572 roku zjechać mieli przedstawiciele wszystkich trzech bocznych linii Kapetyngów (także Gwizjuszy). W noc św. Bartłomieja, za ich radą, doszło jednak do kolejnej rzezi hugenotów. Dwa lata później zmarł Karol IX, co spowodowało, że do tronu pojawiło się trzech pretendentów – Henryków (wojna trzech Henryków): Walezego (króla Polski, brata Karola IX), Burbona (króla Nawarry, męża siostry Karola IX) i Gwizjusza (przywódcy Ligi świętej). Tron jako pierwszy objął Henryk Walezy jako Henryk III, mordując Gwizjusza. W 1589 Walezy został zamordowany zaś tron przypadł hugenocie Henrykowi Burbonowi, który aby go objąć przyjął cztery lata później katolicyzm („Paryż wart jest mszy”). W Nantes w 1598 roku wydał edykt zapewniający hugenotom wolność i kończący ostatecznie wojny religijne.

1564 – jezuici sprowadzeni do Braniewa. Zakon jezuitów założony został w 1540 roku przez św. Ignacego Loyolę. Inne zakony powstałe w duchu kontrreformacji to teatyni oraz kapucyni.

1566 – uformowanie się kalwińskiej wspólnoty kościelnej w Holandii.

1569 – ośrodek ariański w Rakowie.

1570 – ugoda sandomierska – porozumienie wśród polskich protestantów – braci czeskich, kalwinistów i luteran.

1573 – konfederacja warszawska w Polsce – gwarancja tolerancji religijnej w Rzeczypospolitej.

1596 – unia brzeska (powstanie grekokatolików).